۱
 
مقاله‌ای از دکتر محمدقاسم وحیدی اصل
آمارشناس یا آماردان ؟
تاریخ انتشار : دوشنبه ۴ فروردين ۱۳۹۳ ساعت ۲۳:۳۵
کد مطلب: 101
 
اﻃﻼق “آﻣﺎر ﺷﻨﺎس“ ﺑﻪ “ آﻣﺎردان“ ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻗﺮاﺑﺖ ﻣﺤﺘﻮا و ﻣﻀﻤﻮن ﻋﻠﻢ آﻣﺎر ﺑﺎ ﻋﻠﻮم رﯾﺎﺿﯽ و ﯾﮑﺴﺎﻧﯽ “ ﭘﺴﻮﻧﺪ “ﻫﺎ ( mathematician و statistician ) اﺳﺖ.
 
هنوز اساتید آماری نیز بر سر اطلاق نام آمارشناس یا آماردان اتفاق نظر ندارند. دکتر وحیدی اصل در این نوشتار به طور کامل این موضوع را مورد بررسی قرار داده است
آمارستان: ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮥ ﺻﺎﺋﺐ ﺗﺒﺮﯾﺰي: “ﻣﺴﺘﻤﻊ ﺻﺎﺣﺐ ﺳﺨﻦ را ﺑﺮﺳﺮﺣﺮف آورد“. اﻣﺎ اﯾﻦ ﺑﺎر ﺻﺎﺣﺐ ﺳﺨﻨﯽ، ﻣﺴﺘﻤﻌﯽ را ﺑﺮ ﺳﺮ ﺣﺮف آورده و او را ﺗﺮﻏﯿﺐ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻨﺪ ﮐﻠﻤﻪ در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻟﮥ ﺷﯿﻮاي اﯾﻦ ﺻﺎﺣﺐ ﺳﺨﻦ؛ ﯾﻌﻨﯽ آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺤﻤﺪ رﺿﺎ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ، در ﺷﻤﺎرة ۷۸ ﺧﺒﺮﻧﺎﻣﮥ اﻧﺠﻤﻦ آﻣﺎر ﺑﻪ رﺷﺘﮥ ﺗﺤﺮﯾﺮ درآورد و ﺑﻪ زﻋﻢ ﺧﻮد“ اﺛﺒﺎت“ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﻢ ﺑﻨﺎﺑﻪ ﭘﯿﺸﯿﻨﻪْ ﻣﻮﺿﻮع، ﻫﻢ ﻗﻮاﻋﺪ دﺳﺘﻮر زﺑﺎن، و ﻫﻢ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻟﻔﻆ “آﻣﺎردان“ ﺑﺮ“ آﻣﺎرﺷﻨﺎس“ ارﺟﺤﯿﺖ دارد، ﺑﻠﮑﻪ اﺻﻮﻻً ﻧﻤﯽﺗﻮان ﻋﻨﻮان اﺧﯿﺮ را در ﻣﻮرد ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﻣﺮوزه ﺑﻪ ﻋﻠﻢ آﻣﺎر، ﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺤﺪود آن(در ﻣﺆﺳﺴﺎت رﺳﻤﯽ دوﻟﺘﯽ) و ﺑﻠﮑﻪ درﺑﺮﮔﯿﺮﻧﺪة ﻫﻤﻪْ ﺷﺎﺧﻪﻫﺎ و ﻣﺘﻔﺮﻋﺎت آن اﺷﺘﻐﺎل دارﻧﺪ، ﺑﻪﮐﺎر ﺑﺮد.

اﺑﺘﺪا ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ واژه ﻫﺎي“ آﻣﺎرﺷﻨﺎس“ ﯾﺎ “آﻣﺎردان“، ﺻﻔﺘﻬﺎي ﺷﻐﻠﯽاﻧﺪ[۱]. زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ (ﺑﺮ ﺧﻼف زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﮐﻪ از زﺑﺎنﻫﺎي اﺷﺘﻘﺎﻗﯽ اﺳﺖ) از زﺑﺎنﻫﺎي ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ اﺳﺖ و ﺑﺎ ﺗﺮﮐﯿﺐ دو ﯾﺎ ﭼﻨﺪ ﮐﻠﻤﻪ ﯾﺎ ﮐﻠﻤﻪاي ﺑﺎ ﯾﮏ ﭘﯿﺸﻮﻧﺪ ﯾﺎ ﭘﺴﻮﻧﺪ، ﮐﻠﻤﻪاي ﺗﺎزه ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد. ﺑﺮﺧﯽ از اﯾﻦ ﺻﻔﺎت ﺷﻐﻠﯽ ﮐﻪ از ﺗﺮﮐﯿﺐ ﮐﻠﻤﻪاي ﺑﺎ ﯾﮏ ﭘﺴﻮﻧﺪ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ ﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از: آﺗﺶﻧﺸﺎن، ارزﯾﺎب، ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎس، ﺑﺎﺗﺮيﺳﺎز، آﻫﻨﮓ ﺳﺎز، ﺣﺴﺎﺑﺪار، دﻓﺘﺮدار، روانﮐﺎو، ﻫﻮاﺷﻨﺎس، اﺧﺘﺮﺷﻨﺎس، راﻧﻨﺪه، آﻣﻮزﮔﺎر، داﻧﺸﻤﻨﺪ، داﻧﺸﺠﻮ، ﮐﺎرﮔﺮ، دﺳﺖﻓﺮوش، ﮐﺎرﻣﻨﺪ، ﺑﺮقﮐﺎر، ﺻﺎفﮐﺎر، درودﮔﺮ، ﻓﺎلﮔﯿﺮ،.... ﺑﺮﺧﯽ ﺻﻔﺎت ﺷﻐﻠﯽ ﻫﻢ از اﺿﺎﻓﻪﮐﺮدن “ﭼﯽ“ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﻪ ﻫﺮ اﺳﻤﯽ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد: درﺷﮑﻪﭼﯽ، ﭼﺎﭘﭽﯽ، آﺑﺪارﭼﯽ، ﺗﻮﭘﭽﯽ، ....

اﻟﺒﺘﻪ اﺳﻢﻫﺎﯾﯽ ﻫﻢ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺷﻐﻞ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ: ﭘﺰﺷﮏ، داور، ﮐﺸﯿﺶ،.. . زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﻫﻢ ﺳﺎﺧﺘﺎري ﻣﺸﺎﺑﻪ دارد و ﺑﺮﺧﯽ از ﮐﻠﻤﺎت ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ ﮐﻪ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪهْ ﺷﻐﻞ اﻧﺪ ﻋﺒﺎرت اﻧﺪ از: mathematician, statistician, algebraist, probabilis pianist, ophtamologis worker, teacher

ﻟﺒﺘﻪ در زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﻫﻢ ﮐﻠﻤﺎت زﯾﺎدي وﺟﻮد دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ و ﻧﺸﺎن از ﺷﻐﻞ دارﻧﺪ(اﻏﻠﺐ ﺑﺎ ﻣﻨﺸﺄ ﺧﺎرﺟﯽ): referee, coach, athlete, priest, gymnast, … .

دکتر محمد قاسم وحیدی اصل استاد آمار دانشگاه شهید بهشتیﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ (۱) ﻫﻢ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ و ﻫﻢ در زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ اﻧﻮاع ﮐﻠﻤﺎت ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ ﺑﺮاي اﻓﺎده ﺑﻪ ﺷﻐﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﮐﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ و ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ. (۲) ﺗﻨﺎﻇﺮ ﯾﮏ ﺑﻪ ﯾﮑﯽ در ﺗﺮﺟﻤﮥ اﯾﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت از زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ وﺟﻮد ﻧﺪارد. اﻣﺎ در ﻫﺮ دو زﺑﺎن ( و اﻟﺒﺘﻪ در ﻫﻤﮥ زﺑﺎنﻫﺎ) ﻗﻮاﻋﺪي در ﻧﺎﻣﮕﺬاري رﻋﺎﯾﺖ و
ﺑﺮﺧﯽ از ﻋﻨﻮاﻧﻬﺎ ﻫﻢ از ﺳﺎﯾﺮ زﺑﺎﻧﻬﺎ اﻗﺘﺒﺎس ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ، ﯾﺎ اﯾﻦ ﻋﻨﻮاﻧﻬﺎ ﺧﻮد را از زﺑﺎﻧﯽ ﺑﻪ زﺑﺎﻧﻬﺎي دﯾﮕﺮ ﺗﺤﻤﯿﻞ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ.

ﻗﺎﻋﺪهاي ﮐﻪ ﻫﻢ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ( و ﻫﻢ در زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ) ﺑﺮاي ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺗﺮﮐﯿﺒﻬﺎ ﻣﺮاﻋﺎت ﻣﯽ ﺷﻮد (و آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ ﻫﻢ در ﻧﻮﺷﺘﻪْ ﺧﻮد ﺑﻪ آن ﺗﻮﺟﻪ داده اﻧﺪ) اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﯾﺎ “اﺳﻢ“ ﺻﻔﺖﺳﺎز، “ذات“ اﺳﺖ ﯾﺎ “ﻣﻌﻨﯽ“. ﺷﺎﯾﺪ ﺧﺎﻟﯽ از ﻟﻄﻒ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﻮﺻﯿﻒ“ اﺳﻢ ذات، اﺳﻢ ﻣﻌﻨﯽ“ را از ﻣﺮﺟﻊ [۱] ﻋﯿﻨﺎً ﺑﯿﺎورم و ﺑﺮاي اداﻣﮥ ﺑﺤﺚ از آن ﮐﻤﮏ ﺑﺠﻮﯾﻢ.

اﺳﻢ ذات؛ اﺳﻢ ﻣﻌﻨﯽ
ﻣﺼﺪاق ﺑﺮﺧﯽ از اﺳﻢﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻞ در ﺧﺎرج از ذﻫﻦ وﺟﻮد دارﻧﺪ و ﻣﺮﺋﯽ و ﻣﻠﻤﻮس و ﻣﺤﺴﻮس ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﭼﻮن: ﮐﺘﺎب، درﺧﺖ، ﺷﮑﻮﻓﻪ، رود، ﮐﻮه، ﻣﯿﻮه، ﻣﺮد، زن، .... اﯾﻦﮔﻮﻧﻪ اﺳﻢﻫﺎ را اﺳﻢ ذات ﻣﯽﻧﺎﻣﻨﺪ.

در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺳﻢ ذات، اﺳﻢﻫﺎي دﯾﮕﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺼﺪاق آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد و ﻣﺴﺘﻘﻼً در ﺧﺎرج از ذﻫﻦ وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﭘﯿﺪا ﻧﻤﯽﺷﻮد، ﺑﻠﮑﻪ وﺟﻮد آﻧﻬﺎ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ وﺟﻮد دﯾﮕﺮي اﺳﺖ و ﺗﺎ وﺟﻮد دﯾﮕﺮي ﻧﺒﺎﺷﺪ، وﺟﻮد آﻧﻬﺎ را ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﯿﻢ درﯾﺎﺑﯿﻢ، ﭼﻮن: ﻋﻠﻢ، آزادﮔﯽ، ﻫﻮش، ﺑﺰرﮔﯽ، زﯾﺒﺎﯾﯽ،.... اﯾﻦﮔﻮﻧﻪ اﺳﻤﻬﺎ را اﺳﻢ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ.

ﺗﺸﺨﯿﺺ ذات ﯾﺎ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﻮدن ﺑﺮﺧﯽ اﺳﻤﻬﺎ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺎ ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺧﺎﺻﯽ ﺗﻼﻗﯽ ﮐﻨﺪ؛ ﻣﺜﻼً اﺳﻤﻬﺎي “ﺟﻦ و ﭘﺮي و ﻓﺮﺷﺘﻪ “ از ﻧﻈﺮ اﻓﺮادي ﮐﻪ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻧﻬﺎ اﻋﺘﻘﺎد دارﻧﺪ، اﺳﻢ ذات، و از ﻧﻈﺮ ﮐﺴﺎﻧﯽﮐﻪ ﺑﺪاﻧﻬﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ، اﺳﻢ ﻣﻌﻨﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ. و ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ “ذات“ و “ﻣﻌﻨﯽ“ در اﺳﻢ، ﻣﻘﻮﻟﮥ دﺳﺘﻮري ﻧﯿﺴﺖ.( ﭘﺎﯾﺎن ﻧﻘﻞ
ﻗﻮل از [۱].

ﭘﺲ اﯾﻦ ﺳﺨﻦ ﻧﻐﺰ را ﮐﻪ “ذات و ﻣﻌﻨﯽ“ ﻫﻤﻮاره ﻣﻘﻮﻟﮥ دﺳﺘﻮري ﻧﯿﺴﺖ و ﺑﻠﮑﻪ اﻋﺘﻘﺎدي اﺳﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺴﭙﺎرﯾﻢ و ﻫﺮ ﺟﺎ ﮐﻪ ﺑﺮﺳﺮ ﺗﺸﺨﯿﺺ ذات از ﻣﻌﻨﯽ دﭼﺎر ﻣﺸﮑﻞ ﺷﺪﯾﻢ، ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎدات؛ ﯾﻌﻨﯽ دﯾﺪﮔﺎهﻫﺎي ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد اﺧﺘﻼف، ﮐﻪ ﻣﺒﺎﻧﯽ“ﻣﻌﺮﻓﺖﺷﻨﺎﺧﺘﯽ“ دارﻧﺪ، رﺟﻮع ﮐﻨﯿﻢ. دﯾﺪﯾﻢ ﮐﻪ ﻫﻢ در زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ و ﻫﻢ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ از ﺗﺮﮐﯿﺐ اﺳﻢ و ﭘﺴﻮﻧﺪ ﺳﺎزﻧﺪهْ ﺻﻔﺖ ﺷﻐﻠﯽ، اﺻﻄﻼﺣﺎﺗﯽ ﺑﺮاي دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺷﻐﻞ اﻓﺮاد ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﯽآﯾﻨﺪ و ﭼﻨﯿﻦ ﭘﺴﻮﻧﺪﻫﺎﯾﯽ (در ﻫﺮ زﺑﺎن) ﺗﻌﺪد ﺑﺴﯿﺎر دارﻧﺪ. ﺑﺒﯿﻨﻢ ﺑﺮاي ﺳﺎﺧﺘﻦ ﮐﻠﻤﻪﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺧﻄﺎب ﻗﺮاردادن اﻓﺮاد ﺷﺎﻏﻞ در اﻧﻮاع رﺷﺘﻪﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ، ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﺷﺪه (و ﻣﯽﺷﻮد). از زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﺷﺮوع ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ و اﺑﺘﺪا ﺗﻮﺟﻪ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ رﺷﺘﻪﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ از ﻟﺤﺎظ “ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ“ ﯾﺎ “ﻣﻮﺟﻮد ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ“ ﺑﺮ دو ﻧﻮعاﻧﺪ: ﻣﻮﺿﻮع ﯾﺎ ﻣﻮﺟﻮد ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﺳﻢ ذات اﺳﺖ ﯾﺎ اﺳﻢ ﻣﻌﻨﯽ.

ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﯾﯽ از ﻋﻠﻮم ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ دﺳﺘﮥ اول ﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از:geology, biology, cardiology, hydrology, ophthalmology, oceanology, bryology, agrology

ﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻨﻬﺎ: زﻣﯿﻦ، زﯾﺴﺖ، ﻗﻠﺐ، آب، ﭼﺸﻢ، اﻗﯿﺎﻧﻮس، ﺧﺰه، ﺧﺎك،... اﺳﻤﻬﺎي ذاتاﻧﺪ. ﺑﺮاي ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺻﻔﺖ ﺷﻐﻠﯽ ﺑﺮاي ﮐﺴﺎﻧﯽﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت اﺷﺘﻐﺎل دارﻧﺪ، ﭘﺴﻮﻧﺪ“ist“ ﺑﻪ اﻧﺘﻬﺎي اﯾﻦ ﮐﻠﻤﺎت اﺿﺎﻓﻪ ﻣﯽﺷﻮد ( اﻣﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ اﯾﻨﻬﺎ ﻧﯿﺴﺖ).

اﻣﺎ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﯾﯽ از ﻋﻠﻮم ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ دﺳﺘﮥ دوم ﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از:

mathematics, physics, chemistry, politics, logic,music, analysis, number theory, operation research, probability theory, geography, history

ﺑﺮاي ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺻﻔﺖ ﺷﻐﻠﯽ ﺑﺮاي ﮐﺴﺎﻧﯽﮐﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻪ رﺷﺘﻪﻫﺎي ﺑﺎﻻ ﻫﺴﺘﻨﺪ، در ﻣﻮاﻗﻌﯽ“cian“، ﮔﺎﻫﯽ “ist“ و ﮔﺎﻫﯽ از “er“ ، ﯾﺎ “ian“ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﺷﻮد، ﻣﺜﻼً:

mathematician, chemist, physicist, operation researcher,philosopher, historian

جالب اﺳﺖ ﮐﻪ درﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ musician ( ﮐﻪ ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ ﻫﻢ اﺷﺎره ﮐﺮدهاﻧﺪ، ﺑﻪ ﻫﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ از راه ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ ﻧﺎن ﻣﯽﺧﻮرد؛ از آﻫﻨﮕﺴﺎزان ﺑﺰرگ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﻧﻮازﻧﺪﮔﺎن دوره ﮔﺮد اﻃﻼق ﻣﯽﺷﻮد) ﮐﻠﻤﮥ mechanician (ﻣﻌﺎدل ﺑﺎ mechanist) ﻫﻢ در ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﮑﺎﻧﯿﮑﯽ ﮐﻪ ﻣﺜﻼً ﺗﻌﻤﯿﺮات ﻣﺎﺷﯿﻦ اﻧﺠﺎم ﻣﯽدﻫﺪ، ﻫﻢ ﺑﻪ
اﺳﺘﺎد ﺗﻤﺎم داﻧﺸﮕﺎه ﮐﻪ ﺗﺤﺼﯿﻼت و ﮐﺎرش در رﺷﺘﮥ ﻣﮑﺎﻧﯿﮏ اﺳﺖ، ﺑﻪﮐﺎر ﻣﯽرود. ﭘﺲ ﻣﯽﺗﻮان ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ در زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ، ﺑﺮﺧﻼف ﻓﺮﻣﺎﯾﺶ آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ، ﻫﻢ از “cian“، ﮔﺎﻫﯽ “ist“ و ﮔﺎﻫﯽ از “er“ ، ﯾﺎ “ian“ در ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻫﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﺮﯾﻘﯽ ﺑﻪ ﮐﺎري ﺑﺎ “ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺸﺨﺺ“ اﺷﺘﻐﺎل دارد، اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﺷﻮد.

[ﻋﯿﻦ ﻓﺮﻣﺎﯾﺶ آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ در ﻧﻮﺷﺘﮥ اﯾﺸﺎن ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ: “ ... ﮐﺴﺎﻧﯽﮐﻪ ﺷﻐﻠﺸﺎن ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﺳﺮ و ﮐﺎر دارد ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﺎ ﭘﺴﻮﻧﺪ“cian“، ﻣﯽﻧﺎﻣﻨﺪ و اﻓﺮادي را ﮐﻪ در ﺳﻄﺢ ﻋﺎﻟﯿﺘﺮ از داﻧﺶ آن ﻣﻮﺿﻮع ﮐﺎر ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺑﺎ ﭘﺴﻮﻧﺪ “ist“ ﺧﻄﺎب ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ“.]

آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ، در اداﻣﮥ ﺻﺤﺒﺖ ﺧﻮد ﮐﻪ در ﺑﺎﻻ ﻧﻘﻞ ﺷﺪ، ﮐﻤﯽ ﻫﻢ راه اﻓﺮاط ﭘﯿﻤﻮده و ﺑﺮاي آﻧﮑﻪ “ﺑﺮ ﺳﺮ ﮐﻠﻤﮥ آﻣﺎردان ﺑﺰﻧﻨﺪ“، ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ در زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﺑﻪ ﻫﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺳﺎزي ﺑﻨﻮازد ﮔﻮ ﮐﻪ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ را ﺑﺪاﻧﺪ ﯾﺎ ﻧﻪ، ﺑﻪ او “musician“ﻣﻮﺳﯿﻘﯽدان ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ. ﻧﻪ آﻗﺎي دﮐﺘﺮ! ﻣﮕﺮ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺗﺮﺟﻤﮥ “cian“،، دان اﺳﺖ؟

ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ “electrician“ را “ﺑﺮقدان“ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﻨﯿﻢ و “technician“ را ﻓﻦدان. درﺣﺎﻟﯽﮐﻪ ﻫﺮ دوي اﯾﻨﻬﺎ ﺑﻪ “ﺑﺮقﮐﺎر“ و“ ﻓﻦﮐﺎر“( ﯾﺎ در واﻗﻊ “ﺗﮑﻨﺴﯿﻦ“) ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ.

اﻣﺎ اﺻﻞ ﮐﻼم آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ در ﻫﻤﯿﻦ ﭼﻨﺪ ﺟﻤﻠﻪ ﮐﻪ از اﯾﺸﺎن ﻧﻘﻞ ﮐﺮدم و ﭼﻨﺪ ﺟﻤﻠﮥ ﭘﯿﺸﯿﻦ و ﭘﺲ از آن رﯾﺸﻪ دارد: آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ ﺑﺮاي ﺑﺮﺧﯽ ﭘﺴﻮﻧﺪﻫﺎ “ﻣﻘﺎم“ و “درﺟﻪ“ ﻗﺎﺋﻞاﻧﺪ، درﺣﺎﻟﯽﮐﻪ در زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﯿﺴﺖ و ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺷﻮاﻫﺪي ﮐﻪ در زﯾﺮ از ادﺑﯿﺎت ﮔﺬﺷﺘﮥ ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﯽآورم، در ﮐﺸﻮر ﻣﺎ ﻫﻢ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ ( و ﺷﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻫﺮ دﻟﯿﻠﯽ در دﻫﻪﻫﺎي اﺧﯿﺮ ﻫﺎﻟﻪاي از اﺣﺘﺮام دور ﺑﺮﺧﯽ ﮐﻠﻤﺎت ﭘﯿﭽﯿﺪه ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ). 
ﺷﺎﻫﺪ اول ﻣﻦ ﻏﯿﺎثاﻟﺪﯾﻦ ﺟﻤﺸﯿﺪ ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ(ﺣﺪود ۸۳۲-۷۹۰ ﻫﺠﺮي) از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻋﻠﻤﯽ اﯾﺮان اﺳﺖ. ﻓﻘﻂ ﯾﮏ ﻗﻠﻢ از ﮐﺎرﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺮﺟﺴﺘﮥ او، ﻣﺤﺎﺳﺒﮥ  ﺗﺎ ۱۶ رﻗﻢ اﻋﺸﺎري درﺳﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺎ دو ﻗﺮن( ﺗﺎ ﻗﺮن ۱۶ﻣﯿﻼدي) در دﻧﯿﺎ رﮐﻮرددار ﺑﻮد. ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ ﭘﺲ از ﻋﺰﯾﻤﺖ از زادﮔﺎه ﺧﻮد، ﮐﺎﺷﺎن، ﺑﻪ ﺣﻮزة ﻋﻠﻤﯽ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ، و ﻣﺸﺎرﮐﺖ در ﮐﺎرﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ درﺑﺎر اﻟﻎ ﺑﯿﮓ، از ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﺗﯿﻤﻮري و ﻓﺮدي ﻋﺎﻟﻢ و ﻋﺎﻟﻢ ﭘﺮور، در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﭘﺪرش[۲] وﺿﻊ ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي
ﻋﻠﻤﯽ را در آﻧﺠﺎ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﯽﮐﻨﺪ. از ﺟﻤﻠﻪ او ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ: “... اﺳﺎﻣﯽ ﻃﻠﺒﻪ را ﻗﻠﻤﯽ ﮐﺮدﻧﺪ دهﻫﺰار و ﮐﺴﺮي ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ درس و ﺗﺪرﯾﺲ ﻣﺸﻐﻮل و ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻘﺪار در ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ از ﺑﺰرﮔﺎن و اوﻻدﺷﺎن ﮐﻪ ﻣﺤﺘﺎج ﺑﻪ وﻇﯿﻔﻪ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ، و از آن ﺟﻤﻠﻪ ﭘﺎﻧﺼﺪﮐﺲ ﮐﻪ ﺑﻪ رﯾﺎﺿﯿﺎت ﻣﺸﻐﻮلاﻧﺪ، و در ﺑﯿﺴﺖ ﻣﻮﺿﻊ درس اﯾﻦ ﻓﻦ ﮔﻮﯾﻨﺪ...“. [۲].

و ﻧﯿﺰ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ: “ ... رﯾﺎﺿﯿﺪاﻧﺎن را اﺷﺎرت ﻓﺮﻣﻮده ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﻮت ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﻫﻨﺪﺳﯽ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺼﺤﯿﺢ آن ﺑﮑﻨﻨﺪ. ﻫﯿﭽﮑﺲ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ آن ﺑﮑﻨﺪ... ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻋﻤﻞ ﻣﯽﮐﺮدهاﻧﺪ و ﻓﮑﺮ در آن ﻣﯽﻧﻤﻮدهاﻧﺪ راﺳﺖ ﻧﻤﯽآﻣﺪه. ﭼﻮن اﯾﻦ ﺑﻨﺪه رﺳﯿﺪ در روز اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ در ﺣﻀﺮت ﺳﻠﻄﻨﺖ ﭘﻨﺎﻫﯽ ﭘﯿﺶ آوردهاﻧﺪ و اﯾﻦ ﺑﻨﺪه درﻓﻮر و ﻫﻢ در ﻣﺠﻠﺲ ﺗﺼﺤﯿﺢ ﯾﮑﯽ از آن ﮐﺮده و ﻣﻨﺸﺄ ﻏﻠﻂ اﯾﺸﺎن ﺑﯿﺎن ﮐﺮده و ﺗﻄﺒﯿﻖ ﮐﻼم زﯾﺞ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﯿﺎن ﮐﺮد.“ [۲].

ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ از ﻧﻈﺮ ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ“ رﯾﺎﺿﯿﺪاﻧﺎن“ ﮐﺴﺎﻧﯽاﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ “رﯾﺎﺿﯿﺎت ﻣﺸﻐﻮلاﻧﺪ“. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﮐﻠﻤﮥ “اﺧﺘﺮﺷﻨﺎس“ ﺑﻪ ﮐﺮات در اﺷﻌﺎر ﻓﺮدوﺳﯽ دﯾﺪه ﻣﯽﺷﻮد از ﺟﻤﻠﻪ در: “ز اﺧﺘﺮﺷﻨﺎﺳﺎن ﻫﺮ ﮐﺸﻮري ﺑﺠﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺪ ﻧﺎﻣﻮر ﻣﻬﺘﺮي“ ﯾﺎ
“ﭘﺰﺷﮑﺎن و اﺧﺘﺮﺷﻨﺎﺳﺎن ﻫﻤﻪ ﺗﻮﮔﻔﺘﯽ ﺑﻪ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﺷﺪ رﻣﻪ“ .

اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻢ “اﺧﺘﺮﺷﻨﺎس“، ﻣﺎﻧﻨﺪ“ﻣﺆﺑﺪ“، ﺻﻔﺘﯽ ﺷﻐﻠﯽ اﺳﺖ. در دورهﻫﺎي ﺑﻌﺪ ﺑﺮاي ﻧﺎﻣﮕﺬاري اﻓﺮاد ﺷﺎﻏﻞ در ﭘﯿﺸﻪﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ، ﺑﻪ ﺗﻨﺎﺳﺐ از ﭘﺴﻮﻧﺪ “ﺷﻨﺎس“ ﯾﺎ “دان“( ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺎ آوردن“ اﺻﺤﺎب“ ﯾﺎ “اﻫﻞ“ ﯾﺎ اﻣﺮوزه ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﺘﺨﺼﺺ“؛ ﻣﺜﻼً “ﻣﺘﺨﺼﺺ ﻗﻠﺐ“ ﺑﻪ ﺟﺎي “ cardiologist“ ﯾﺎ “ﻣﺘﺨﺼﺺ ﻧﻈﺮﯾﻪْ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪﻫﺎ“ ﺑﻪ ﺟﺎي“set theorist “ﺑﻪ اﺑﺘﺪاي ﻋﻠﻢ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﯾﺎ “ي“ ﺑﻪ آﺧﺮ [ﻣﺜﻞ“ ﻣﻨﻄﻘﯽ“ و “ﻧﺤﻮي“] و اﻣﺜﺎل آﻧﻬﺎ) اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ.

در دورهﻫﺎي اﺧﯿﺮ ﻫﻢ، ﺑﻪ ﺧﺼﻮص از زﻣﺎن ﺗﺄﺳﯿﺲ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن اول(۱۳۱۴-۱۳۲۰ (و ﺑﻪوﯾﮋه ﭘﺲ از ﺑﻨﯿﺎنﮔﺬاري داراﻟﻔﻨﻮن و ﺑﻌﺪاً داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان و ﺳﯿﺮ ﺳﺮﯾﻊ ورود رﺷﺘﻪﻫﺎي ﻧﻮﯾﻦ و ﻧﯿﺰ ﺗﺄﺳﯿﺲ ادارات ﺟﺪﯾﺪ، ﺟﻌﻞ ﻋﻨﻮان ﺑﺮاي رﺷﺘﻪﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ و ﺷﺎﻏﻼن ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮي ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ. اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ اﺻﻄﻼﺣﺎﺗﯽ از ﻗﺒﯿﻞ: ﺟﻨﮕﻞ ﺷﻨﺎﺳﯽ، زﻣﯿﻦ ﺷﻨﺎﺳﯽ، ﺷﺮق ﺷﻨﺎﺳﯽ، ﻣﺮدم ﺷﻨﺎﺳﯽ، ﻫﻮاﺷﻨﺎﺳﯽ، ﻣﯿﮑﺮوب ﺷﻨﺎﺳﯽ، اﻧﮕﻞ ﺷﻨﺎﺳﯽ، ... و اﻗﺘﺼﺎد، ﺣﻘﻮق، ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎ، ﻓﯿﺰﯾﮏ، ﺷﯿﻤﯽ، ﻓﻠﺴﻔﻪ و ... ﺑﺮاي رﺷﺘﻪﻫﺎي ﺟﺪﯾﺪ ﻋﻠﻤﯽ و ﻋﻨﺎوﯾﻨﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ: ﺟﻨﮕﻞ ﺷﻨﺎس، زﻣﯿﻦ ﺷﻨﺎس، ﺷﺮق ﺷﻨﺎس، ﻣﺮدم ﺷﻨﺎس، ﻫﻮاﺷﻨﺎس، ﻣﯿﮑﺮوب ﺷﻨﺎس، اﻧﮕﻞ ﺷﻨﺎس، ... و اﻗﺘﺼﺎددان،
ﺣﻘﻮﻗﺪان، ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎدان، ﻓﯿﺰﯾﮑﺪان، ﺷﯿﻤﯿﺪان، ﻓﻠﺴﻔﻪدان و ... ﺑﺮاي ﺷﺎﻏﻼن در آﻧﻬﺎ وﺿﻊ ﺷﺪ.

ﻻزم ﺑﻪ ذﮐﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪن ﭘﺴﻮﻧﺪ “ﺷﻨﺎس“ ﺑﻪ اﺳﻢ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺻﻔﺖ ﺷﻐﻠﯽ ﻧﻤﯽﺳﺎزد ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﺪاﺷﻨﺎس، ﺧﻮدﺷﻨﺎس، ﺳﺨﻦﺷﻨﺎس و ... دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺷﻐﻞ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ. “دان“ ﻧﯿﺰ ﻫﻢ ﻣﺨﻔﻒ “داﻧﻨﺪه“ اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ “ﻇﺮﻓﯿﺖ“ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻗﻮل دﻫﺨﺪا“ ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺪان اﺿﺎﻓﻪ ﺷﻮد اﻓﺎده ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻇﺮف آن ﭼﯿﺰ ﺑﻮد“ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺎﻣﻪدان و ﻧﻤﮏدان و.... ﺣﺘﯽ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﺨﻔﻒ داﻧﻨﺪه اﺳﺖ اﻓﺎدهْ ﺷﻐﻞ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺨﻨﺪان، ﻗﺪردان و....

اﻣﺎ درﺳﺎﺧﺘﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت ﺑﺎﻻ ﺑﺮاي رﺳﺎﻧﺪن ﻣﻌﻨﺎي ﺷﻐﻠﯽ، ﻃﺒﯿﻌﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺎﻋﺪه ﻫﻤﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﭘﯿﺸﺘﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ: ﻣﻮﺿﻮع رﺷﺘﮥ ﻋﻠﻤﯽ آﯾﺎ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﺳﻢ ﻣﻌﻨﯽ اﺳﺖ ﯾﺎ اﺳﻢ ذات. آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰ روﺷﻦ ﺑﻮد، ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ورود ﺑﻪ“ اﻋﺘﻘﺎد“ و “دﯾﺪﮔﺎه“ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ.

در ﻣﻮارد ﻧﺎروﺷﻦ اﻟﺒﺘﻪ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﺗﻌﺮﯾﻔﯽ دﻗﯿﻖ از ﻋﻠﻢ ﻣﻮردﻧﻈﺮ و اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﻈﺮات ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن وﺟﻮد داﺷﺖ. ﺑﺒﯿﻨﯿﻢ ﻣﺒﻨﺎي اﺳﺘﻔﺎده از “آﻣﺎرﺷﻨﺎس“ ﺑﺮاي ﺷﺎﻏﻼن ﺑﻪ آﻣﺎر( ﻋﻠﻢ آﻣﺎر؟) ﭼﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ.

ﺗﻌﺮﯾﻒ “آﻣﺎر“ از زﺑﺎن ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن اول ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ [ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻌﯿﻦ]: “آﻣﺎر : ﻋﻠﻤﯽ ﮐﻪ ﻣﻮﺿﻮع آن ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي وﻗﺎﯾﻊ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺳﺖ و ﻣﻌﻨﺎي آن ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﻧﺸﺎن دادن ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ارﻗﺎم و اﻋﺪاد اﺳﺖ، ﻣﺜﻞ ﺷﻤﺎرهْ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﯾﮏ ده، ﯾﮏ ﺷﻬﺮ، ﯾﮏ اﯾﺎﻟﺖ، ﯾﮏ ﮐﺸﻮر، ﻣﺤﺼﻮﻻت ﺻﻨﻌﺘﯽ، ادﯾﺎن و ﻣﺬاﻫﺐ و ﭘﯿﺮوان آﻧﻬﺎ، ﻣﺎﻟﯿﺎﺗﻬﺎ و ﻏﯿﺮه؛ اﺣﺼﺎﺋﯿﻪ.“
آﯾﺎ اﯾﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ[ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺳﺎﻟﻬﺎي ﭘﯿﺶ از ۱۳۲۰ ﺷﻤﺴﯽ] در ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ، ﺗﻌﺮﯾﻔﯽ از آﻣﺎر رﺳﻤﯽ در ﺷﮑﻞ ﻗﺪﯾﻤﯽ آن ﻧﯿﺴﺖ؟

و آﯾﺎ اﯾﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ و ﻋﻨﻮاﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﮥ آن ﺑﺮاي ﺷﺎﻏﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ آﻣﺎر اﻣﺮوزي ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ، ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻋﻨﻮاﻧﯽ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي “آﻣﺎرﮐﺎران“ اﻣﺮوزي ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺗﺸﺮﯾﺢ ﮐﺎر آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ اﻧﻮاع ﺗﻮﺻﯿﻔﺎت اﺳﺖ ﺗﺎ ﺣﻖ ﻣﻄﻠﺐ در ﻣﻮرد اﯾﻦ رﺷﺘﮥ ﺑﺎﻟﻨﺪه ﮐﻪ در ﻫﻤﮥ ﻋﻠﻮم رﺳﻮخ ﮐﺮده و از اﻧﻮاع ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎي رﯾﺎﺿﯽ و در رأس آﻧﻬﺎ از ﻧﻈﺮﯾﮥ اﺣﺘﻤﺎل اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﺪ، ادا ﺷﻮد؟ در واﻗﻊ آﻧﭽﻪ از “ﻋﻠﻢ آﻣﺎر“ ﭘﺲ از ﺣﺬف ﻧﻈﺮﯾﮥ رﯾﺎﺿﯽ اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺎﻗﯽ ﻣﯽﻣﺎﻧﺪ، ﺷﺎﯾﺴﺘﮥ ﻫﻤﯿﻦ
ﺗﻌﺮﯾﻒ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺰرﮔﻮاران ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن اول در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪاﻧﺪ.

ﺟﺎ دارد اﯾﻦ را ﻫﻢ ﺑﮕﻮﯾﻢ ﮐﻪ از ﻣﺠﻤﻮع ۱۲۸ واژة اداري و ﮐﺸﻮري ﮐﻪ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن اول وﺿﻊ ﮐﺮده اﺳﺖ، ۸۰ ﻣﻮرد (%۶۳) در ﺟﺎﻣﻌﻪ “ ﺟﺎ اﻓﺘﺎدهاﻧﺪ “[۳ ] ؛ از ﻣﺠﻤﻮع ۱۳۲ ﻣﻮرد واژة “ ﺑﺎﻧﮑﯽ و ﺗﺠﺎري “ ﻫﻢ ۸۳ ﻣﻮرد (%۶۳) “ ﺟﺎ اﻓﺘﺎدهاﻧﺪ ؛ اﻣﺎ از ﻣﺠﻤﻮع ۱۳۳ واژهْ وﺿﻊ ﺷﺪه ﺑﺮاي “رﯾﺎﺿﯿﺎت“ ﺗﻨﻬﺎ ۲۲ ﻣﻮرد (%۱۷) ﺟﺎ اﻓﺘﺎده اﺳﺖ“[۳ ]. ﺑﻪ ﻗﻮل آﻗﺎي ﻋﻠﯽ ﮐﺎﻓﯽ “[۳ ] : “ واژهﻫﺎي رﯾﺎﺿﯽ ﻣﺼﻮب ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن از ﻧﺎﻣﻮﻓﻖﺗﺮﯾﻦ واژهﻫﺎ ﺑﻮده اﺳﺖ زﯾﺮا ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﮐﻮﺷﺶ ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن در اﯾﻦ رﺷﺘﻪ ﺻﺮف ﯾﺎﻓﺘﻦ ﻣﻌﺎدل ﺑﺮاي واژهﻫﺎي ﮐﺎﻣﻼً ﻧﺎﻣﺄﻧﻮس اﻣﺎ ﻋﺮﺑﯽ ﺗﺒﺎر ﺷﺪه اﺳﺖ. ( ﻟﻐﺖ “ آﻣﺎر“ ﯾﺎ“ آﻣﺎرﺷﻨﺎﺳﯽ“ ﺑﻪ ﺟﺎي “ اﺣﺼﺎﺋﯿﻪ“ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد و ﺗﺼﻮﯾﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ( ﺑﺮاي ﺗﻌﺮﯾﻒ “اﺣﺼﺎﺋﯿﻪ“ ﻧﮕﺎه ﮐﻨﯿﺪ ﺑﻪ ﻟﻐﺖ ﻧﺎﻣﻪْ دﻫﺨﺪا ﯾﺎ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻌﯿﻦ).

ﺷﺎﯾﺪ ﺧﺎﻟﯽ از ﻟﻄﻒ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮐﻪ “ﺗﻌﺮﯾﻒ“ آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ را ﻧﯿﺰ از ﻋﻠﻢ آﻣﺎر و اﺣﺘﺠﺎج اﯾﺸﺎن را ﺑﺮاي ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻮدن ﻋﻨﻮاﻧﻬﺎي “ آﻣﺎر ﺷﻨﺎﺳﯽ“ و “ آﻣﺎر ﺷﻨﺎس“ در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﯿﺎورم. ﺑﻪ زﻋﻢ آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ : “ ... درآﻣﺎر ﮐﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺮرﺳﯽ آن ﺟﺎﻣﻌﻪﻫﺎ و ﺑﺨﺶ ﺑﺰرﮔﯽ از آن ﺟﺎﻣﻌﻪﻫﺎي ﻣﺘﻨﺎﻫﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﮐﺸﻮرﻫﺎ، ﻣﺰارع ﮐﺸﺎورزي، ﻣﺤﺼﻮﻻت ﮐﺎرﺧﺎﻧﻪاي، ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ دادهﻫﺎ، ﺟﻨﮕﻠﻬﺎ و آﺑﺰﯾﺎن ﯾﮏ درﯾﺎﭼﻪ و ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎﺳﺖ ﺑﺎ ﯾﮏ اﺳﻢ ذات ﺳﺮو ﮐﺎر دارﯾﻢ و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺎﻻ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ ﭘﺴﻮﻧﺪ ﺷﻨﺎس ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺷﻮد. ﻫﻤﺎن ﮐﺎري ﮐﻪ ﭘﯿﺸﯿﻨﯿﺎن ﺧﻮش ذوق، داﻧﺸﻤﻨﺪ، ﻧﮑﺘﻪ ﺳﻨﺞ و دﻗﯿﻖ ﻣﺎ در ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن اول ﮐﺮدهاﻧﺪ...“.

ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﻮرد اﺳﺘﻨﺎد ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن اول ﻣﻮﺿﻮع ﻋﻠﻢ آﻣﺎر آﺷﮑﺎرا “ ﻋﺪد و رﻗﻢ و ﺷﻤﺎر“ (= آﻣﺎر) اﺳﺖ؛ ﺗﻌﺮﯾﻒ دوم (ﺗﻌﺮﯾﻒ دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ) آن اﺳﻢ ذات ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را، ﮐﻪ ﺑﻪ اﺳﺘﻨﺎد آن آﻣﺎر ﭘﯿﺸﮕﺎن را “ آﻣﺎر ﺷﻨﺎس“ ﻣﯽﺧﻮاﻧﺪ، ﺑﻪ وﺿﻮح ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ، آﯾﺎ ﻫﺪف ﻋﻠﻢ آﻣﺎر “ﺑﺮرﺳﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪﻫﺎ و ﺑﺨﺶ ﺑﺰرﮔﯽ از آن ...“ اﺳﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺷﺎﺧﻪاي از ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﯽ اﺳﺖ؟ آﯾﺎ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺴﺎب، ﻋﻠﻢ آﻣﺎر در ردة ﻋﻠﻮم اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻗﺮار دارد؟

ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل آﻧﭽﻪ ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ آﻗﺎي دﮐﺘﺮ ﻣﺸﮑﺎﻧﯽ ﻣﻮﺿﻮع ﻋﻠﻢ آﻣﺎر را “اﺳﻢ ذات“ ﻣﯽداﻧﺪ و ﻣﺒﻨﺎي اﺳﺘﻨﺒﺎط او، ﺗﻌﺮﯾﻔﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﻋﻠﻢ آﻣﺎر اراﺋﻪ داده اﺳﺖ. اﮔﺮ اﯾﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ اﯾﺸﺎن را ﻧﭙﺬﯾﺮﯾﻢ (ﮐﻪ ﺑﺎ اﺟﺎزة اﯾﺸﺎن ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽ ﮐﻨﯿﻢ) ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮاي ﻋﻠﻢ آﻣﺎر ﺗﻌﺮﯾﻔﯽ ﺑﯿﺎورﯾﻢ ﮐﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﮥ آن را روﺷﻦ ﮐﻨﺪ. اﯾﻨﺠﺎﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر وارد ﺑﺤﺚ دﯾﺪﮔﺎﻫﻬﺎ ﯾﺎ اﻋﺘﻘﺎدات ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻣﺎر ﻣﯽﺷﻮﯾﻢ و ﭘﺎي ﻓﻠﺴﻔﮥ ﻋﻠﻢ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﭘﯿﺶ ﻣﯽآﯾﺪ. درﻣﻘﺪﻣﻪ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺿﺮورت ورود ﺑﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺒﺎﺣﺜﯽ، ﺳﺨﻦ ﺑﺮﺗﺮاﻧﺪ راﺳﻞ، ﻓﯿﻠﺴﻮف ﻧﺎﻣﺪار ﺳﺪهْ ﻧﻮزدﻫﻢ، اﻟﺒﺘﻪ در ﻣﻮرد رﯾﺎﺿﯿﺎت، را ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﺑﯿﺎورم: “..... ﺑﺎ ﺷﺮوع از ﺑﺨﺸﻬﺎي ﻣﻌﻤﻮﻟﯽﺗﺮ، ﺷﺨﺺ اﯾﻦ اﻧﺘﺨﺎب را دارد ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ و ﺳﻮي ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻓﻨﯽ و ﮐﺎرﺑﺮدﻫﺎ ﺑﺮود ﯾﺎ ﺑﻪ ﻋﻘﺐ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻪ، ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻣﻨﻄﻘﯽ و ﻓﻠﺴﻔﯽ آن را ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﻨﺪ.“[۴]. ﻫﺎروﻟﺪ ﻫﺘﻠﯿﻨﮓ (ﻫﻤﺎن ﻫﺘﻠﯿﻨﮓ ﺗﯽ دوي ﻫﺘﻠﯿﻨﮓ) ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﭘﯿﺶ ﻣﯽرود ﮐﻪ “ آﻣﺎر رﯾﺎﺿﯽدان“ﻫﺎ را ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻣﯽﻧﺎﻣﺪ[۴ ].

ﻣﻦ ﺑﻪ ﺟﺎي ورود ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﺒﺤﺚ “ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ“، ﺑﺮاي ﻣﺨﺘﺼﺮ ﮐﺮدن ﺑﺤﺚ، ﺑﺮاي ﭘﯽ ﺑﺮدن ﺑﻪ ﻣﺎﻫﯿﺖ آﻣﺎر، ﺑﻪ  دﯾﺪﮔﺎﻫﻬﺎي ﺳﻪ ﺗﻦ از ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﯾﻦ ﺑﻨﯿﺎنﮔﺬاران ﻋﻠﻢ آﻣﺎر، ﺑﺎ ﺗﻌﺮﯾﻒ اﻣﺮوزي آن اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽﮐﻨﻢ. ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ اﯾﻨﻬﺎ روﻧﺎﻟﺪ ﻓﯿﺸﺮ اﺳﺖ. ﻓﯿﺸﺮ ﮐﺘﺎب “ روﺷﻬﺎي  آﻣﺎري ﺑﺮاي ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان “[۵ ] را در ﺳﺎل ۱۹۲۵ ﻣﯿﻼدي ﻣﻨﺘﺸﺮ
ﮐﺮد. در ﭼﻨﺪ ﺻﻔﺤﮥ ﻧﺨﺴﺖ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب، ﻓﯿﺸﺮ“ ﻣﻘﺪﻣﻪ“اي در ﺑﺎب “آﻣﺎر و روﺷﻬﺎي آن“ اراﺋﻪ ﻣﯽدﻫﺪ. اﯾﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﺷﺮوع ﻣﯽﺷﻮد: “ ﻋﻠﻢ آﻣﺎر اﺳﺎﺳﺎً ﺷﺎﺧﻪاي از رﯾﺎﺿﯿﺎت ﮐﺎرﺑﺮدي اﺳﺖ، و ﻣﯽﺗﻮان آن را ﮐﺎرﺑﺴﺖ رﯾﺎﺿﯿﺎت در دادهﻫﺎي ﻣﺸﺎﻫﺪاﺗﯽ ﺗﻠﻘﯽ ﮐﺮد...“ [۵].

در ﻣﻘﺎﻟﮥ “ ﮐﺎرل ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن و رﯾﺸﻪﻫﺎي آﻣﺎر ﻧﻮﯾﻦ: ﭼﮕﻮﻧﻪ ﯾﮏ ﻣﺘﺨﺼﺺ ﮐﺸﺴﺎﻧﯽ ﺑﺪل ﺑﻪ ﯾﮏ آﻣﺎردان ﻣﯽﺷﻮد“[۶ ] ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﺧﻮاﻧﯿﻢ: “ ... ﮐﺎرل ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن ﭘﺲ از ﺑﻨﯿﺎنﮔﺬاري رﺷﺘﻪْ آﻣﺎر رﯾﺎﺿﯽ ﺑﻪ اﻟﻬﺎم ﺑﺨﺸﯽ ﺑﻪ داﻧﺸﺠﻮﯾﺎﻧﺶ... اداﻣﻪ داد.... ﺑﻪ ﻋﻼوه، او درﺻﺪد ﺗﻌﺮﯾﻒ آﻣﺎر ﺑﺮاي اﯾﻦ داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن ﺑﺮآﻣﺪ، از آﻧﺮو ﮐﻪ اﻟﺰاﻣﯽ در ﺑﯿﻦ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ آﻣﺎر ﺑﻪ آﻣﺎر ﺣﯿﺎﺗﯽ ﯾﺎ اﻧﺪازهﮔﯿﺮي ﭘﺪﯾﺪهﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺤﺪود ﺷﻮد. زﯾﺮا ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﺮد ﮐﻪ آﻣﺎر ﺷﺎﺧﻪاي از ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﯽ ﻧﺒﻮده ﺑﻠﮑﻪ ﻋﻠﻤﯽ ﻣﺠﺮد ﻓﯽ ﺣﺪ ذاﺗﻪ اﺳﺖ.“[۶]. ﺧﻮد ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ : “روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ آﯾﻨﺪهاي ﭘﺮ ﻋﻈﻤﺖ در اﻧﺘﻈﺎر آﻣﺎر ﮐﻨﻮﻧﯽ ﻣﺎﺳﺖ و ﻣﯽﺗﻮاﻧﯿﻢ ﺑﻪ ﻃﺮزي ﻣﻌﻘﻮل ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯿﺐ آﻣﺎر ﺑﺎ آﻧﺎﻟﯿﺰ، ﻋﻠﻤﯽ را ﭘﺪﯾﺪ ﺧﻮاﻫﺪ آورد ﮐﻪ ﺑﺮ ﻫﺮ ﺷﺎﺧﻪْ دﯾﮕﺮ رﯾﺎﺿﯿﺎت ﺑﺮﺗﺮي ﺧﻮاﻫﺪ ﺟﻮﯾﯿﺪ“[۷].

ﺑﻪ ﻗﻮل ﺟﺎن آﻟﺪرﯾﭻ [۸] ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻟﮕﻮي ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪن دﯾﺪﮔﺎﻫﯽ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺮاي “ ﻣﺪرﺳﻪْ ﺑﯿﻮﻣﺘﺮي“ ( ﮐﻪ ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن آن را در ﯾﻮﻧﯿﻮرﺳﯿﺘﯽ ﮐﺎﻟﺞ ﻟﻨﺪن ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﺮده ﺑﻮد) ﻣﺼﺎدف ﺷﺪ. ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮥ اﮔﻮن ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن (ﭘﺴﺮ ﮐﺎرل ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن و ﻫﻤﺎن ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن ﻗﻀﯿﻪْ ﻣﻌﺮوف ﻧﯿﻤﻦ-ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن) [۹]: “ ﻫﺪف اﯾﻦ ﻣﺪرﺳﻪ ﺗﺒﺪﯾﻞ آﻣﺎر ﺑﻪ ﺷﺎﺧﻪاي از رﯾﺎﺿﯿﺎت ﮐﺎرﺑﺮدي ﺑﺎ ﺗﮑﻨﯿﮏ و واژهﻫﺎ و اﺻﻄﻼﺣﺎت ﺧﻮد، ﺑﺮاي ﺗﺮﺑﯿﺖ آﻣﺎرداﻧﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮدان ﻋﻠﻢ، ﺑﺮاي ﮔﺴﺘﺮش دادن، دور اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﯾﺎ ﺗﻮﺟﯿﻪ ﻓﺮاﯾﻨﺪﻫﺎي ﮐﻬﻨﻪﺗﺮ ﻣﮑﺘﺐ آﻣﺎرداﻧﺎن ﻋﻠﻮم ﺳﯿﺎﺳﯽ و ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، و ﺑﻪﻃﻮر
ﮐﻠﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﮐﺮدن آﻣﺎر در اﯾﻦ ﮐﺸﻮر[اﻧﮕﻠﯿﺲ] ازﺟﻮﻻﻧﮕﺎه “دﯾﻠﻪ ﺗﺎﻧﺖ“ ﻫﺎ[dil∙et∙tante= ﻫﺎ؛ اﺷﺨﺎﺻﯽ ﮐﻪ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪي ﻇﺎﻫﺮي ﺑﻪ ﯾﮏ ﻣﻮﺿﻮع ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﻨﺪ، اﻣﺎ داﻧﺶ واﻗﻌﯽ آن را دارا ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ] و ﻫﻮﭼﯽﮔﺮان ﺑﻪ ﺷﺎﺧﻪاي ﺟﺪي از ﻋﻠﻢ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻫﯿﭽﮑﺲ ﺟﺮأت اﺳﺘﻔﺎده ﻣﺆﺛﺮ از آن را ﺑﺪون آﻣﻮزش ﮐﺎﻓﯽ ﺑﻪ ﺧﻮد راه ﻧﺪﻫﺪ، درﺳﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ رﯾﺎﺿﯿﺎت ﻧﻤﯽداﻧﺪ ﺑﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﺣﺴﺎب دﯾﻔﺮاﻧﺴﯿﻞ دﺳﺖ ﻧﻤﯽزﻧﺪ.“ [۹].

ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﯾﻨﮑﻪ ﻧﯿﻤﻦ در ﻣﻘﺎﻟﮥ“ ﭘﺪﯾﺪآﯾﯽ آﻣﺎر رﯾﺎﺿﯽ“ [۱۰] ﻫﻤﻪ ﺗﻼش ﺧﻮد را ﻣﺼﺮوف ﺗﻮﺻﯿﻒ “ ﻧﻈﺮﯾﻪْ اﺣﺘﻤﺎل“ و “ ﻧﻈﺮﯾﻪْ آﻣﺎر“ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻈﺎﻣﻬﺎي ﺟﺰء رﯾﺎﺿﯽ ﮐﺮده اﺳﺖ. ﮔﻔﺘﮥ ﺷﺎدروان ﻋﺒﺎﺳﻘﻠﯽ ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﻮري، ﮐﻪ او را ﺑﻪ ﺣﻖ ﭘﺪر ﻋﻠﻢ آﻣﺎر در اﯾﺮان ﻣﯽﻧﺎﻣﻨﺪ، در ﻣﻘﺎﻟﻪْ ﺑﺴﯿﺎر ﺧﻮاﻧﺪﻧﯽ “وﺿﻊ اﻣﺮوزي آﻣﺎر در اﯾﺮان“ [۱۱] ﻧﯿﺰ ﺷﻨﯿﺪﻧﯽ اﺳﺖ: “ .... اوﻻً ﺗﺌﻮري آﻣﺎر ﮐﻪ ﺷﻌﺒﻪاﯾﺴﺖ از رﯾﺎﺿﯿﺎت ﺗﻄﺒﯿﻘﯽ و ﺑﻪﻣﺎ ﮐﻤﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ روﺷﻬﺎي ﻣﻮرد ﻋﻤﻞ را ﺑﻪوﺳﯿﻠﮥ اﺳﺘﺪﻻت رﯾﺎﺿﯽ ﺑﻪﻗﺴﻤﯽ ﺑﻪوﺟﻮد آورﯾﻢ ﮐﻪ ﻋﻤﻠﯿﺎت آﻣﺎري ﻣﺎ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺮ ﻗﻮاﻋﺪ ﺻﺤﯿﺢ و ﻣﻨﻄﻘﯽ ﺑﺎﺷﺪ و
ﺑﺎ ﺑﻪﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ ﺑﯿﻦ ﻣﺸﺎﻫﺪاﺗﻤﺎن و ﻗﻀﺎوﺗﯿﮑﻪ درﺑﺎرهْ ﻧﺘﺎﯾﺞ آﻧﻬﺎ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ ﯾﮏ راﺑﻄﻪْ ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻠﻤﯽ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺎﺷﺪ.“ [ﻋﯿﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﺪون ﺗﻐﯿﯿﺮ رﺳﻢاﻟﺨﻂ].

ﻣﻦ ﺳﺨﻦ اﯾﻦ ﺑﺰرﮔﺎن را وﻗﻊ ﻣﯽﮔﺬارم و آﻣﺎر را ﺷﺎﺧﻪاي از رﯾﺎﺿﯿﺎت ﺑﺮﺷﻤﺮده و ﺑﺮاي ﺗﺒﯿﯿﻦ ﺟﺎﯾﮕﺎه و ﻣﺤﺘﻮا و ﻣﺎﻫﯿﺖ آﻣﺎر ﺑﻪ ﯾﮑﯽ از اﺻﻠﯿﺘﺮﯾﻦ ﻣﺮاﺟﻊ “ رده ﺑﻨﺪي ﻋﻠﻮم رﯾﺎﺿﯽ“ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﯽﮐﻨﻢ. در“ رده ﺑﻨﺪي ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ رﯾﺎﺿﯿﺎت “ [آﺧﺮﯾﻦ ﻣﻮرد ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺳﺎل ۲۰۱۰] ، ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت رﯾﺎﺿﯽ ﺑﻪ ﺣﺪود ۹۰ ﺷﺎﺧﻪْ اﺻﻠﯽ و ﻣﺘﻔﺮﻋﺎت آﻧﻬﺎ ﺗﻔﮑﯿﮏ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ. اﯾﻦ ﺷﻤﺎره ﻫﺎ از ۰۰ ﺷﺮوع و ﺑﻪ ۹۷ ﺧﺘﻢ ﻣﯽ ﺷﻮد. ﺷﻤﺎرهْ “ ۶۰“ اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ “ ﻧﻈﺮﯾﻪْ اﺣﺘﻤﺎل و ﻓﺮاﯾﻨﺪﻫﺎي
ﺗﺼﺎدﻓﯽ“ و ﺷﻤﺎرهْ “ ۶۲“ ﺑﻪ “ آﻣﺎر“ اﺧﺘﺼﺎص دارد. ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺗﺤﺖ اﯾﻦ ﺷﻤﺎره (ﮐﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﯿﻮﺳﺖ در اﻧﺘﻬﺎي اﯾﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ) ﻫﻤﻪْ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت آﻣﻮزش داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ (و اﻟﺒﺘﻪ ﭘﮋوﻫﺸﯽ) را ﮐﻪ در داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎي ﻣﺎ( و ﻗﺮﯾﺐ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎي دﻧﯿﺎ) ﺗﺪرﯾﺲ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ، در ﺑﺮﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ. ﭘﺲ ﺑﻨﺎﺑﺮآﻧﭽﻪ ﺗﺎ ﮐﻨﻮن ﺑﺤﺚ ﮐﺮدهاﯾﻢ و ﻣﻼﺣﻈﮥ اﯾﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ، اﻃﻼق “ آﻣﺎر ﺷﻨﺎس“ ﺑﻪ “ آﻣﺎردان“ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻗﺮاﺑﺖ ﻣﺤﺘﻮا و ﻣﻀﻤﻮن ﻋﻠﻢ آﻣﺎر ﺑﺎ ﻋﻠﻮم رﯾﺎﺿﯽ و ﯾﮑﺴﺎﻧﯽ “ ﭘﺴﻮﻧﺪ “ﻫﺎ ( mathematician و statistician ) اﺳﺖ، ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ اﯾﺠﺎد اﯾﻦ ﺗﺼﻮر ﮐﻪ “ رﯾﺎﺿﯿﺎت“ ﯾﮏ ﭼﯿﺰ اﺳﺖ و “ آﻣﺎر“ ﭼﯿﺰدﯾﮕﺮ، و ﺑﺮاي ﺗﺒﺤﺮ در آﻣﺎر ﻧﯿﺎزي ﺑﻪ رﯾﺎﺿﯿﺎت ﻧﯿﺴﺖ (ﯾﺎ ﻧﯿﺎز ﮐﻤﯽ ﺑﻪ آن ﻫﺴﺖ ) ﺻﺤﻨﻪ، ﺑﻪ ﻗﻮل اﮔﻮن ﭘﯽﯾﺮﺳﻮن ﺑﻪ روي “دﯾﻠﻪ ﺗﺎﻧﺖ“ ﻫﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﮔﺸﻮده ﻣﯽﺷﻮد. ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﺗﺠﻬﯿﺰ “ آﻣﺎر داﻧﺎن“ ﺑﻪ اﻧﻮاع ﻓﻨﻮن و روﺷﻬﺎي رﯾﺎﺿﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﺎ اﻗﺴﺎم ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺘﻨﻮﻋﯽ ﮐﻪ اﻣﺮوزه در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﻨﺪه
ﻗﺮاردارﻧﺪ، دﺳﺖ و ﭘﻨﺠﻪ ﻧﺮم ﮐﺮد و ﺗﻨﻬﺎ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ اﺗﮑﺎ ﺑﻪ رﯾﺎﺿﯿﺎﺗﯽ ﺑﺴﯿﺎر ﻗﻮي (ﮐﻪ رﻗﺒﺎ ﺑﻪ آن ﻣﺠﻬﺰ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ) و ﻋﻤﻞ ورزي (practice) ﮐﺎﻓﯽ( ﮐﻪ داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن ﻣﺎ ﺣﯿﻦ ﺗﺤﺼﯿﻞ در آن ﻣﻤﺎرﺳﺖ ﮐﺮده اﻧﺪ) اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان روﺳﻔﯿﺪ از ﭘﺲ ﻫﺮ ﻣﺴﺌﻠﮥ واﻗﻌﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻣﺎرداﻧﺎن ارﺟﺎع ﻣﯽﺷﻮد، ﺑﺮآﻣﺪ.


ﻣﺮاﺟﻊ

[۱] اﻧﻮري، ﺣﺴﻦ؛ اﺣﻤﺪي ﮔﯿﻮي، ﺣﺴﻦ،“ دﺳﺘﻮرزﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ۲“
، وﯾﺮاﯾﺶ دوم، اﻧﺘﺸﺎرات ﻓﺎﻃﻤﯽ،۱۳۷۵.
[۲] ﻗﺮﺑﺎﻧﯽ، اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ،“ ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ ﻧﺎﻣﻪ، اﺣﻮال و آﺛﺎر ﻏﯿﺎثاﻟﺪﯾﻦ
ﺟﻤﺸﯿﺪ ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ“، ﻣﺮﮐﺰ ﻧﺸﺮ داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ، ﭼﺎپ دوم، ۱۳۶۸.
[ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﭘﺪرش ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻫﻢ ﺑﻪ
ﮐﻮﺷﺶ دﮐﺘﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮي ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ.
[۳] ﮐﺎﻓﯽ ، ﻋﻠﯽ، “ ﺑﺮرﺳﯽ واژهﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﺴﺘﺎن اول“ ، ﻣﺠﻠﻪْ ﻧﺸﺮ
.۱۳۶۸ ﺳﺎل ،۴۱-۳۳ﺻﺺ ،۵۵ ْﺷﻤﺎره ،داﻧﺶ ۱

[4] Hotelling, H.,”The Statistical Method and the Phi losophy of Science “,The American Statistician,
Volume۱۲, issu۵, ۱۹۵۸.

[5] Fisher, R,A.”Statistical Methods for Research Workers”, originally published by Oliver and Boyd, ۱۹۲۵.
[6] Magnello, M,E.” Karl Pearson and the Origins of Modern Statistics” , the Rutherford Journal(the New Zealand Journal for the History and Philos ophy of Science and Technology, Volume۱, ۲۰۰۵-
۲۰۰۶)
[7] Pearson, K., Gresham Lectures, “Geometry of statistics,” ( ۱۷ november ۱۸۹۱) , kp : vol ۴۹

[8] Aldrich, J., “ Karl Pearson‘s Biometrika : ۱۹۰۱- ۳۶”, Biometrika , ۱,pp,۳-۱۵,۲۰۱۳[9] pearson , e.s., “ Karl Pearson : An Appreciation of Some Aspects of His Life and Work” , in two parts, Biometrika, ۲۸ , ۱۹۳-۲۵۷ , ۲۹, ۱۶۱- ۲۴۷ , ۱۹۳۶/۸[۱۰] ﻧﯿﻤﻦ ؛ ج، “ ﭘﺪﯾﺪآﯾﯽ آﻣﺎر رﯾﺎﺿﯽ“ ، ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﺎﺳﻢ وﺣﯿﺪي اﺻﻞ ، اﻧﺪﯾﺸﻪْ آﻣﺎري، دورهْ ۱، ﺷﻤﺎرهْ ۲، ﻣﻬﺮﻣﺎه .۱۳۷۵

[۱۱] ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﻮري، ﻋﺒﺎﺳﻘﻠﯽ، “ وﺿﻊ اﻣﺮوزي آﻣﺎر در اﯾﺮان“، ﻣﺠﻠﻪْ ﻋﻠﻢ و زﻧﺪﮔﯽ، ﻓﺮوردﯾﻦ ۱۳۳۸.


دکتر محمدقاسم وحیدی اصل
استاد گروه آمار دانشگاه شهید بهشتی
Share/Save/Bookmark
 


سعید تمر
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۳-۱۰-۰۷ ۰۰:۰۳:۲۵
با سلام
اولا لذت بردم از نوشته فوق.
دوما استدلال ضعیفی است که در ترجمه cian انتهای mathematician & statistician حتما "دان" ترجمه کنیم چون جلو هوچی گری ریاضی نفهم ها را میگیرد.
سوما شاید فهم آمار از مسیر ریاضی پایه ساده تر، یکپارچه تر و عمیق تر باشد ولی به محض اینکه فهم آمار از آن مسیر به سرانجام میرسد این هنر پیاده سازی مفاهیم کاربردی بر لباس روشهای آماری است که برجسته می شود و نه ریاضیات.
حتما آقا دکتر می پذیرد که هر ریاضی دانی آماردان نیست حتی اگر نظریه احتمال و اندازه خوب بلد باشد. احتمالا خواهند گفت ولی هر آماردانی حتما ریاضی دان است! چرا؟
الان ترم دیگری بنام Data Scientist مد شده است آیا غیر از این است که زبان انگلیسی هم احساس می کند که ما به آمارشناس بیش از امار دان نیاز داریم؟
به نظرم حسن سلیقه دکتر مشکانی بر دقت نظر دکتر وحیدی می چربد و البته این اعتقاد من است و شاید حتی موجه باشد(نگاه پست پست پوزیتویستی). موجه بودنش همان ترم جدید.
با احترام
سعید تمر (74)