نقاط قوت و ضعف
سرشماری اینترنتی 1395
تاریخ انتشار : شنبه ۱ آبان ۱۳۹۵ ساعت ۰۱:۲۲
کد مطلب: 210
 
مدت‌هاست از اینترنت برای بهبود سرعت انجام کارها استفاده می‌شود. هم‌چنین همه افراد از اهمیت آمار مطلع بوده و می‌دانند که چرا باید اطلاعات خود را در اختیار نهادهای رسمی جمع‌آوری آمار قرار دهند. در سال 1395، اولین دوره سرشماری اینترنتی خویش‌تکمیل عمومی نفوس و مسکن، اجرا شده است. در این نگاره به بیان برخی از نقاط قوت و ضعف این شیوه پرداخته شده است.
سرشماری اینترنتی 1395
 
۱.مقدمه
در سال ۱۳۹۵، برای اولین بار مرکز آمار ایران اقدام به جمع‌آوری اطلاعات مربوط به سرشماری عمومی نفوس و مسکن، از طریق استفاده از اینترنت و تارنمای جهانی با گستره ایران نمود. از آن‌جایی که حتما برای برگزاری چنین شیوه‌ای، مطالعات پیش از اجرای آن صورت پذیرفته است. حال که این شیوه در حال برگزاری است، بر خود لازم می‌دانیم که شیوه کنونی این روش جمع‌آوری اطلاعات آن هم برای سرشماری را مورد بررسی قرار داده و نقد نماییم. در این نگاره، در ابتدا به شیوه اجرای این روش پرداخته و نقاط ضعف و قوت آن را بررسی کرده‌ایم. لازم به ذکر است که به دلیل بررسی نقاط ضعف این شیوه، زمان نشر گزارش دقیقا پس از اتمام زمان اجرای این سرشماری بوده تا از سوء استفاده‌های احتمالی معاندان جلوگیری شود.
همچنین خاطر نشان می‌گردد، برای آن‌که بتوان نظرات بهتری را ارائه کرد، این گزارش در روزهای پایانی اجرای سرشماری اینترنتی تهیه و تدوین گردیده است و ممکن است، قسمتی از اقدامات صورت گرفته نظیر تغییر در شیوه چاپ کد آماری و یا اصلاح ارتباط با درگاه که در روزهای ابتدایی یکی از مشکلات سامانه بود مورد واکاوی قرار نگرفته است.
همچنین لازم به ذکر است تصاویر ارائه شده پس از ورود به سامانه از فایل «نمونه پرسشنامه» آورده شده است.
۲.شیوه اجرای سرشماری
سامانه دریافت اطلاعات سرشماری در
طبق قانون، تمامی افراد ملزم به ارائه اطلاعاتشان به صورت صحیح به مرکز آمار رسمی کشور(مرکز آمار ایران) هستند
درگاه اینترنتی sarshomari95.ir/sdf/main.jsf قرار داشت که از تاریخ ۳/۷/۱۳۹۵ تا ۲۴/۷/ ۱۳۹۵ برای ثبت‌نام اینترنتی خانوارهای ایرانی به روی ایرانیان باز شده است. سامانه مذکور به دو صورت در اختیار کاربران اینترنت قرار گرفت:
۱. به صورت مستقیم و با استفاده از آدرس مذکور که در اینصورت کاربران اینترنتی با خطای امنیتی Insecure Connection یا همان ارتباط نا امن همراه می‌شدند و برای ادامه باید آدرس این سایت را به عنوان یک سایت مستثنی به مرورگر صفحات اینترنتی شناسایی می‌شد.

۲. با استفاده از دکمه تعبیه شده برای انتقال از درگاه سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ به آدرس s95.qom-mporg.ir که در این صورت بدون هیچ محدودیت و پیغامی به صفحه مذکور انتقال می‌یافتند.

مورد اول: به نظر می‌رسد که در طراحی این سایت هرچند دقت لازم صورت پذیرفته است (زیرا در حالت دوم هیچگونه پیغامی نسبت به ناامن بودن صفحه ارائه نمی‌گردد) اما چون اکثرا از آدرس مستقیم و یا از طریق کافی‌نت‌ها وارد سامانه می‌شدند و اغلب به دستورات و خطاهای ارائه شده توجه دارند (با توجه به اخطارهای فتا) ممکن است برای عموم مردم این شائبه پدید آید که سامانه جمع‌آوری اطلاعات ناامن بوده و محرمانگی اطلاعات آن‌ها به درستی حفظ نمی‌شود.
راهکار: می‌شد با تمهیدات نرم‌افزاری، همانگونه که سرعت دسترسی به سامانه و روند اجرای آن اصلاح شد، این خطای ارائه شده نیز از بین می‌رفت و یا تنها راه دسترسی به سرور جمع‌آوری اطلاعات، از طریق سایت سرشماری می‌بود.
مورد دوم: یکی از کارهای بسیار خوبی که مرکز آمار ایران در راستای جلب اعتماد مردم نموده بود، ارائه فرم نمونه سرشماری اینترنتی به صورت غیربرخط(Off-Line) در قالب یک فایل pdf بوده است. این کار باعث آگاهی مردم نسبت به مواردی که باید آن‌ها را گزارش می‌نمودند، شد و همچنین از ورود بی‌مورد و نابجای
یکی از کارهای بسیار خوبی که مرکز آمار ایران در راستای جلب اعتماد مردم نموده بود، ارائه فرم نمونه سرشماری اینترنتی به صورت غیربرخط(Off-Line) در قالب یک فایل pdf بوده است
افراد برای آگاهی یافتن از مفاد اطلاعاتی لازم برای گزارش شده بود. همچنین، افرادی که قصد ثبت‌نام را داشتند نسبت به اطلاعاتی که باید پیش از ورود آماده می‌کردند، آگاهی لازم را پیدا می‌نمودند.
مورد سوم: اقدامات تشویقی اجرا شده در این سرشماری نیز قابل ستایش بوده است. هرچند طبق قانون، تمامی افراد ملزم به ارائه اطلاعاتشان به صورت صحیح به مرکز آمار رسمی کشور(مرکز آمار ایران) هستند ولی از آنجایی که اعمال فشار ممکن است باعث ایجاد خطای ارائه اطلاعات ناصواب شود، این مشوق‌ها (جایزه یک میلیون تومانی برای ۱۰۰۰ نفر و مسابقه عکس سرشماری) هرچند گران، ولی باعث بهبود کیفیت اطلاعات جمع‌آوری شده و البته ایجاد مشارکت حداکثری مردم نموده است. لازم به ذکر است که احتمالا یکی از اهداف اجرای سرشماری اینترنتی در کشور به این صورت، بدست آوردن ضریب نفوذ اینترنت در خانوارهای ایرانی بوده است.
هشدار: هرچند در این مورد برخی به کافی‌نت‌ها مراجعه نموده‌اند و یا یک نفر برای چند خانوار ثبت نام کرده است، می‌توان با گزارش‌گیری بر روی Mac Addressهای سامانه‌های ثبت اطلاعات به نتایج مطلوب دست یافت.
مورد چهارم: سامانه ثبت اطلاعات در گام اول تنها براساس کد اعتبارسنجی موجود برای کدهای ملی، یک شماره ملی را برای شماره ملی سرپرست خانوار دریافت می‌کند و کاری به صحت این شماره ملی و اساسا وجود شماره ملی ندارد (در صورت درخواست مرکز آمار می‌توان نمونه این کدهای ملی را در اختیارشان قرار داد).
راهکار: چون مرکز آمار ایران به عنوان یک نهاد رسمی است، می‌تواند لیست سرپرست‌های خانوار هستند و یا افرادی که امکان سرپرست خانوار بودند (جامعه بالای ۱۵ سال)را دریافت و سامانه را نسبت به این خطا، پایدار کند. این مهم نمی‌تواند محرمانگی اطلاعات را از بین ببرد ولی می‌تواند کیفیت داده‌ها را کم کرده و باعث بیش‌شماری و یا کم‌شماری شود. از این‌رو، هنگام تحلیل باید با داده‌های ثبتی سایر سازمان‌ها تطبیق داده شوند. همچنین لازم به ذکر است که در مراحل بعدی نیز نمی‌توان به طور حتم این داده‌ها را پایش نمود زیرا، ممکن
طریقه آدرس‌دهی افراد با توجه به تغییر نام‌ها و کوچه‌های تو در تو و ... به صورت استاندارد قابل تفکیک نیست و جداکننده‌های آن نیز یکتا نیست
است، چند نفر به دلیل دارا بودن منازل استیجاری و نداشتن کدهای پستی منازل خود، آدرس افرادی دیگر را داده و کدهای آماری خود را به ساکنان آنان داده باشند. همچنین خاطر نشان می‌گردد که کدهای پستی به راحتی حتی با سامانه ارائه کد پستی نیز دریافت نمی‌شود.
فرم اول: محل سکونت خانوار
در این مرحله، محل سکونت خانور مشخص می‌شود.

مورد پنجم: یکی از دغدغه‌های همیشگی طرح‌های تحقیقاتی، آدرس پاسخ‌گو بوده است؛ زیرا طریقه آدرس‌دهی افراد با توجه به تغییر نام‌ها و کوچه‌های تو در تو و ... به صورت استاندارد قابل تفکیک نیست و جداکننده‌های آن نیز یکتا نیست. در این سامانه نیز تدبیری برای این مهم دیده نشده است. این موضوع یکی از موضوعات حساس در جلسات توجیهی پرسشگران است.
راهکار۱: برای یکتاسازی نگارش آدرس باید حتما نوع جداکننده را ثابت نمایند؛ یعنی، یا با ویرگول، یا با نقطه ویرگول و یا با خط تیره و یا با... . نکته مورد توجه این است که این جداکننده نباید در قسمتی از آدرس استفاده شده باشد.
راهکار۲: با توجه به این‌که ثبت اطلاعات در بستر اینترنت بوده و کشور از نظر نقشه جغرافیای زمینی در وضعیت مطلوبی قرار دارد، می‌شد امکان آن را فراهم آورد که افراد موقعیت زندگی خود را بر روی نقشه انتخاب کرده و سپس تنها بلوک، طبقه و واحد را از ثبت‌نام‌کننده دریافت نمود و سپیس با ارتباط با سامانه کدپستی، کد پستی فرد را نیز حاصل کرد.
فرم دوم: اطلاعات افراد خانواده
در این قسمت باید اطلاعات تک‌تک افراد وارد شود. در این قسمت نکاتی وجود دارد که به نظر می‌رسد باید به طور واضح‌تری ارائه شود.

مورد ششم: توضیحاتی که در این قسمت باید به آن توجه می‌شد باید به صورتی واضح‌تر از یک علامت «؟» ارائه می‌شد. لازم به ذکر است موارد در فایل راهنمای تکمیل پرسشنامه ارائه شده است. مثلا در قسمتی که وضعیت کار را مشخص می‌کند، با توجه به ترتیب ارائه شده در پاسخ و لزوم به رعایت آن‌ها در ارائه پاسخ و ارتباط قسمت‌ها با هم، مثل
نیاز به مطالعه فایل «راهنمای تکمیل پرسشنامه» وجود دارد
ارتباط قسمت تحت تحصیل و شغل که اگر فردی خانه‌دار مشغول به تحصیل می‌بود، باید شغل خود را محصل انتخاب کند و ...، باید مشخص‌تر ارائه می‌شد.
راهکار: باید در صفحه پیش از ورود به سامانه تأکیدی بر نیاز به مطالعه فایل «راهنمای تکمیل پرسشنامه» وجود دارد؛ حتی چون بیشترین نیاز به مطالعه این فایل در این قسمت می‌باشد، می‌شود یه صورت گذرا موارد را به صورت یک تور به کاربران نشان داد (راه دوم به هیچ وجه توجیه کاربردی ندارد و تنها برای نشان دادن اهمیت مطالعه فایل ارائه شده است).
مورد هفتم: ممکن است برخی از افراد یک خانوار در محل یکی از محل‌های مسکونی خانوار بوده و دیگری در محل دیگری بیشتر سکنی می‌گزیند. مثلا فردی که برای کار خود در محلی و شهری دیگر سکونت می‌گزیند و برای حفظ و کاهش هزینه‌های خود اقدام به اجاره یک واحد استیجاری و گاه بی‌کیفیت می‌نماید؛ درحالی‌که، خانواده او در خانه‌ای ویلایی و با ملکیت کامل و با بهترین مواد، ساکن شهری دیگر است. در این صورت باید در سامانه محل سکونت عائله خود را باید ثبت کند و خود را نیز نمی‌تواند به عنوان مهاجر ثبت نماید و این باعث ایجاد خطای شمارشی(یک ناحیه کم شمارشی و یک ناحیه بیش‌شمارشی) می‌شود.
راهکار۱: می‌شد، در سامانه اقدام به تعبیه محلی برای این گونه افراد داشت.
راهکار۲: با توجه به این‌که این فرم‌ها خویش تکمیل هستند و خود فرد آن‌ها را تکمیل می‌کند، سختی‌ای را به تکمیل‌کننده تحمیل نمی‌کرد که این موضوع را با چند آدرس ارائه نماید و دو فرم دو و سه را می‌توان با هم به صورت یک فرم مرکب و درختواره
نقطه قوت دیگری که باعث ایجاد یک رکورد جهانی در رابطه با ایران بوده است، سرعت بالای انتقال اطلاعات بوده است که حاکی از انجام یک حرکت بسیار عظیم بوده است
ارائه نمود.
فرم سوم: نوع سکونت
در این قسمت نوع محل مسکونی خانوار را باید تبیین نمود. تنها موردی که در این قسمت است همان مورد هفتم است که باید در نظر گرفته می‌شد.

۳.نقاط قوت
در این قسمت به خوبی تمامی موارد به دقت بررسی شده است و حتی تمامی موارد «سایر» به دلیل کدگذاری در فرم ذخیره نشده است تا در زمان عملیات میدانی، کاربران معتمد مرکز آمار که همان پرسشگران مرحله TAPI یا همان تکمیل پرسشنامه به کمک تبلت و یا در مرحله پرسشگری تلفنی این موارد پرسیده شود تا هم اطمینان از صحت موارد شود و هم موارد لازم با کدگذاری استاندارد و حداقل خطای کدگذاری اجرا شود. تنها نکته‌ای که حتما برنامه‌نویسان مرکز آمار ایران به آن واقفند، این است که باید تدابیری اتخاذ شود که ایجاد کدهای جدید برای تمامی پرسشگران به صورت همزمان اجرا شود.
نقطه قوت دیگری که نمی‌توان از آن چشم پوشانید، عدم ثبت اطلاعات تا تائید نهایی آن‌ها بوده است که جلوگیری از بسیاری از خطاها است.
همچنین نقطه قوت دیگری که در این راستا وجود دارد، توابع کنترل اولیه بسیاری است که در پشت‌پرده و به صورت نرم‌افزارگونه تحت زبان‌های شئ‌گرا طراحی شده‌اند. هرچند می‌شد این خطا‌ها در زمان تکمیل فرم نیز اجرا شود.
نقطه قوت دیگری که باعث ایجاد یک رکورد جهانی در رابطه با ایران بوده است، سرعت بالای انتقال اطلاعات بوده است که در صورتی که تلفیق ثبت روی ندهد(که احتمال رویدادش تقریبا صفر است، با توجه به کد آماری یکتای تولید شده)، یک حرکت بسیار عظیم بوده است.
نقطه قوت دیگری که در این راستا وجود دارد، ذخیره‌سازی در زمان عدم کار نرم‌افزار بوده است که این موضوع در اختلاف سرعت کار نرم‌افزار در ابتدای روز و انتهای روز قابل مشاهده است. این تکنولوژی هم‌اکنون در نرم‌افزار ویندوز ۱۰ در حال استفاده توسط شرکت بزرگ مایکروسافت است (هرچند به نظر بعید می‌رسد که چنین حالتی نباشد ولی در هر صورت سبک بودن نرم‌افزار نقطه بسیار قوی در این اجرا بوده است).
نکات مثبت و قوی در این اجرا بسیار بوده است، در این نگاره به همین مقادیر اکتفا می‌نماییم.
 
Share/Save/Bookmark